4 november 2005
Hans Stolp, Jezus van Nazareth: Esoterisch bijbellezen, Deventer (Ankh-Hermes) 2004-4e druk (1999-1e), 194pp.
Idem, Johannes de Ingewijde: Esoterisch bijbellezen, Deventer (Ankh-Hermes) 2004-3e druk (1999-1e), 153pp.
Deze beide boeken richten zich op lezers die inspiratie en informatie willen om spiritueel in het leven te staan, of anders gezegd, rekening te houden met de spirituele kanten van de werkelijkheid. Zij zijn vooral geschikt voor die mensen die al enigszins bekend zijn met de Westerse religieuze traditie, in het bijzonder de bijbel en de kerken, maar nog niet met de esoterische Westerse tradities (waar een deel van de bijbel overigens bij hoort). Ik bespreek voornamelijk het eerste boek, om daarna nog kort op het tweede in te gaan.
Het gaat daarbij om inwijding. In het eerste boek is Jezus van Nazareth het voorbeeld van een ingewijde mens - vanaf zijn doop drager van de Christuskracht die op hem neerdaalde - die inspiratie biedt op deze weg. Het is een individuele weg. Door ingewijd te worden in de spirituele werkelijkheid leren we ook hoe ver we daar nog van af stonden en staan, hoe beperkt we nog waren en zijn. Tegelijk ervaren we dat de weg naar het volledige zien van de werkelijkheid zoals hij is, open ligt. De inwijdingsweg gaan is een weg van spirituele groei, gepaard aan en mogelijk gemaakt door steeds verdergaande zuivering. Jezus is niet alleen degene die inspiratie biedt, hij is degene die door zijn leven en onderricht de weg van de inwijding mogelijk maakt voor iedereen die ervoor open staat, in de woorden van dit boek 'die bewust is geworden'. De schrijver van dit boek heeft zelf ervaren hoe hij met de geestelijke wereld in contact staat. Dit boek laat buitengewoon helder en toegankelijk zien hoe je de bijbel kunt lezen op een manier die rekening houdt met de spirituele aspecten van de wereld en met de individuele inwijdingsweg die daar naar toe voert. Heel veel theoretische vragen - filosofisch en theologisch, over hoe de wereld precies in elkaar zit of de geschiedenis er precies uit heeft gezien en over de precieze toekomst van mens en wereld - worden in dit boek niet behandeld.
Verder verbaast het me wel enigszins dat betrekkelijk weinig aandacht besteed wordt aan (1) de historische achtergrond van bijbelteksten en (2) aan de verhouding van spiritualiteit tot het dagelijks leven in de maatschappij.
Dat laatste betekent neem ik aan niet dat we de aandacht voor het innerlijk die hier terecht bepleit wordt, uitsluitend tot dat innerlijk moeten beperken. Als spiritualiteit niet duidelijk is over haar plaats in de gewone werkelijkheid, wat is dan haar functie? Toch niet alleen maar vlucht uit die werkelijkheid zijn neem ik aan. Overigens respecteer ik die keuze, als het die zou zijn. Er is alleen zoveel interessants aan de verhouding van spiritualiteit en maatschappij. Waar voert de bevrijding waarom het hier gaat uiteindelijk heen? En wat is de toekomst voor de niet bevrijden en hoe kunnen we met andersgezinden omgaan? Hoe passen lichaam en materie in deze ontwikkeling?
Op de aandacht voor de historische achtergrond van de bijbelteksten kom ik onder nog terug. Overigens blijkt de auteur goed op de hoogte van historische inzichten die zijn visie ondersteunen.
De levende ervaring, de ervaring van de levende werkelijkheid van de wereld in spiritueel perspectief, of van de spirituele werkelijkheid, is wat in dit boek voorop staat. Zij vormt er de het uitgangspunt van en het doel. Tegelijk biedt het boek vooral uitleg van de basiskennis die in de traditie van Jezus van belang is. Daarin zijn met name twee aspecten sterk verwerkt en verweven: aan de ene kant de spirituele uitleg van de bijbel en aan de andere kant de inzichten die gegroeid zijn in de spirituele tradities van het Westen. Hans Stolp is gelukkigerwijze al op een vroeg tijdstip er achter gekomen dat in de officiële godsdienstige tradities van het Westen de inwijdingskant veronachtzaamd en zelfs vergeten was. En hij is er achter gekomen dat de evangeliën van het Nieuwe Testament, net als de brieven van Paulus, de inzichten van mysterietradities - namelijk over de inwijding van Jezus en de betekenis daarvan voor alle mensen - bedoelen weer te geven. Dat was vergeten naarmate de kern van de boodschap was omgezet in dogma's die door de kerkelijke leiders beheerd en gehandhaafd werden, terwijl de teksten zelf waren gereduceerd tot bewijsplaatsen voor die dogma's. Stolp pakt terecht die oude, originele uitleg weer op! En hij laat de teksten opnieuw spreken.
Ook heeft hij zich verdiept in de kennis van de spirituele werelden die vooral in moderne inwijdingstradities - vooral die van de antroposofie - en in het nieuwetijdsdenken aanwezig is. En daaruit vat hij samen wat past bij zijn uitleg, ook reïncarnatie (een opvatting die trouwens ook bij sommige van de oudste christenen werd aangehangen) en karma (in een aangepaste uitleg). Niet dogmatisch zoals dat soms in antroposofische en andere kringen gebeurt waarin de levende inzichten toch weer door navolgers gecanoniseerd worden, tot dogma's gemaakt worden waarin je zou moeten geloven. Nee, Stolp legt er nadruk op dat alles begint bij en afhankelijk blijft van de individuele spirituele ervaring. Wanneer iemand een spirituele ervaring heeft, een diepe menselijke ervaring heeft, zich bewust wordt van de spirituele werkelijkheid die met haar of zijn ervaring verbonden is, dan is die mens op weg, en kan zich oefenen in het verder openstaan voor die ervaringen, in het zich zuiveren van wat daarmee in strijd is. En kan ervaren hoe zij of hij daarbij geholpen wordt. Van de grote ideeën en voorstellingen die daarover de ronde deden en doen, pakt hij een belangrijke kern en vat die eenvoudig samen, eventueel zo aangepast dat het allemaal eenvoudig tot iedereen kan spreken. Geen ingewikkelde vragen, allereerst praktische inspiratie en oriëntatie.
Stolp is belezen, evenwichtig, zeer betrokken en bewogen, inspirerend en begenadigd praktisch in het overdragen van ideeën. Dit boek geeft in kort bestek zowel een duidelijke richting als veel inspiratie, en biedt daarnaast vooral veel uitleg en inzicht. Wie een eenvoudige samenvatting van de moderne christelijke esoterie wil lezen, kan hier uitermate goed terecht. Misschien zou je kunnen zeggen dat hij een piëtistische vorm van esoterie representeert, waarmee ik aangeef dat hij qua vorm en toon lijkt op de piëtistische traditie in de kerken van de laatste eeuwen, die op haar beurt het vervolg vormde van de vroomheid van de middeleeuwen. De vorm die dit aanneemt in de teksten van Hans Stolp, sluit beslist aan bij de geloofswereld van de traditionele kerken bij een waarvan Stolp vroeger jarenlang in dienst was, en waarin hij is opgegroeid. Daarover is hij ook duidelijk; hij maakt graag gebruik van een mooi voorbeeld uit een de kerkelijke liturgie als dat zo uitkomt. De toon van zijn teksten is herderlijk, betrouwbaar. Hij vermijdt ook heel sterk lezers tegen de haren in te strijken, of het moest zijn dat hij duidelijk is dat de weg van de inwijding beslist niet altijd de gemakkelijkste weg is. Want het is de weg van de groeiende zelfkennis, en die kan pijnlijke ontdekkingen opleveren. Ook is hij zich bewust dat er andere vormen zijn. Dat voor sommigen Boeddha de inspirerende figuur zal zijn en niet zo zeer Christus. Maar hij houdt het graag eenvoudig en overzichtelijk, en dat is waardevol. Al zullen mensen die meer filosofische of speculatief ingesteld zijn, of het wetenschappelijke naadje van de kous willen leren kennen, dan elders moeten zoeken.
Dit boek is bestemd voor wie de levende Christus (of welke levende ervaring van de spirituele werkelijkheid ook, want over de inhoud ervan kan alleen de ervarende persoon zelf achteraf informatie geven, en er zijn allerlei inhouden mogelijk) ruimte wil geven op de eigen levensweg - die dan inwijdingsweg blijkt te worden. En ingewijde worden heeft grote consequenties. En daarmee is dan niet bedoeld het vervangen van de levende ervaring door uitsluitend een steeds verdere detaillering van het inzicht. Zowel de ervaring als de inzichten kunnen groeien, natuurlijk ook verder dan die Stolp in dit korte bestek weergeeft. Maar er moet een relatie tussen inzicht en ervaring blijven.
Ik maak nog even een kanttekening bij de bijbeluitleg van Stolp. Het sterke ervan is dat hij inderdaad de originele esoterische betekenissen ruimte geeft. Een minder sterke kant is wellicht dat hij wel terecht de esoterische Jezus, de Christusdrager, naar voren haalt maar niet meer zoveel vertelt over de historische achtergronden van al die bijbelboeken uit al die verschillende historische perioden. Hij maakt mijns inziens in zijn bijbeluitleg een keuze voor vooral die aspecten van de tekst die esoterisch uitgelegd moeten en kunnen worden. Maar historisch gezien baseert hij zich dan misschien wel niet zo zeer op de historische Jezus van Nazareth die zich niet (op zijn Grieks) als Zoon van God betitelde, maar meer (op zijn Joods) als zijn profeet. Met andere woorden hij baseert zich meer op de latere canon dan op de historische werkelijkheid. Dat zijn verschillen die op keuzes gebaseerd zijn, misschien niet die van Stolp maar van de oude kerk. Keuzes die sinds het moderne historische onderzoek opnieuw te maken zijn. Stolp maakt die keuzes wel opnieuw als hij constateert dat het christendom van Paulus en van de nieuwtestamentische evangeliën een mysteriechristendom was, net als dat van diverse gnostische teksten die het niet gehaald hebben in de canon van het Nieuwe Testament. Dat beeld gebruikt hij terecht om zijn esoterische bijbeluitleg historisch te ondersteunen. Maar dat beeld was bijvoorbeeld toch nogal anders dan het beeld dat in de zeer oude en dus mogelijk authentieke Judese bron van het Thomasevangelie geschetst wordt. Daarin geen verlossing door een kruisdood maar een 'directe' spirituele verlichting die de mens bevrijdt! En een mens die niet alleen bevrijd wordt van geestelijke blindheid maar ook van alle gehechtheden aan bezit en voorgeslacht, en bevrijd wordt tot een nieuw zicht op de werkelijkheid van leven en dood. Maar dit nieuwe onderzoek - Stolp hield er in een latere lezing, te vinden in Prana 152, dec. 2005 / jan. 2006, pp. 26-34, ter gelegenheid van de presentatie van deherziene uitgave van de vertaalde Nag-Hammadigeschriften al rekening mee - hoeft niet als beperkend opgevat te worden, het biedt misschien juist nieuwe inspiratie.
Hans Stolp toont grote feeling voor en nadruk op de gelijke waardering van vrouw en man en daar steun ik hem graag in; het is een vaak moeilijk punt in godsdienstige tradities, zeker in de Westerse geschiedenis en vele andere culturen.
In het tweede boek behandelt Hans Stolp de figuur van Jezus' leerling Johannes. Hij behandelt daarbij het evangelie, de brieven en de openbaring op die naam als geschriften van een en dezelfde auteur. Dat is een hele stap want de historische wetenschap vermoed wel allerlei verbanden tussen diverse johanneïsche gemeenschappen waaruit die geschriften voortgekomen kunnen zijn en tussen hun auteurs maar toch niet direct dat dat allemaal precies dezelfde gemeenschappen, laat staat auteurs waren. Stolp spreekt in dit boek nog duidelijker vanuit een weten dat verder reikt dan dat van de meesten van ons. Althans hij legt beloften over de wederkomst van Christus zo uit dat zij direct op onze tijd betrekking hebben. En zoniet, wat zouden zij anders kunnen betekenen voor wie er een betekenis aan wil hechten? Ook weet hij dat er een nieuwe vorm van christendom groeit die zich zal herkennen in boeddhisme en hindoeïsme. Dat hoeft ons allemaal niet te verbazen. De ontwikkelingen gaan altijd door! Ook in dit boek maakt Stolp gebruik van elementen ontleend aan diverse tradities, onder meer weer de antroposofie van Rudolf Steiner - die zelf uiteraard ook al een verzameling was van vele elementen uit vroegere tradities. En heeft Stolp oog voor diverse aspecten van het “nieuwetijdsdenken” dat hoopt op een nieuwe tijd, New Age, waarin oude en nieuwe inzichten perspectieven opleveren voor een wereld en voor mensen die minder verdeeld en meer 'heel' zijn.
Ook dit boek bevat een zeer toegankelijke inleiding in esoterische bijbeluitleg, aanvullend bij het vorige. Opnieuw baseert Stolp zich op bekende nieuwtestamentische teksten en laat daar een helder licht over schijnen. Onder meer de boeiende figuur van Lazarus wordt uitgebreid belicht. In samenhang met Johannes'ontwikkeling tot ingewijde, onder andere via het meemaken van Jezus' levenseinde.
Waar het Stolp om gaat, lijkt mij duidelijk. Ook dit tweede boek over esoterisch bijbellezen is een hartstochtelijk pleidooi om wakker te worden voor een meer complete visie op de werkelijkheid, een visie waarin ruimte is voor de levende spirituele ervaring.
9 mei 2006
Udo Doedens, In het teken van tegenspraak: Steekhoudende gedachten van Søren Kierkegaard,[ met bibliografie en bronvermeldingen,] Zoetermeer (Meinema) 2005, 120pp.
Boeiende teksten van een boeiende schrijver uit de negentiende eeuw, de Deen Kierkegaard. Kierkegaard was goed thuis in de geschiedenis van de humaniora - de letteren, de filosofie en de theologie - en een scherpzinnig observator en denker. Hij verzette zich tegen de gezapigheid in de kerken. Hij zag vooral de kloof tussen de wetenschap en het geloof. Geloven diende geen kennistoeëigening te zijn maar een sprong in het diepe. Lijden - liefhebben - in navolging van Jezus, daar ging het om. Want alleen dan stapte je in het spoor van de waarheid, van de authenticiteit, en het lijden is daar een onderdeel van. Er staat genoeg tegenover.
De voorgaande zinnen zijn mijn woorden om in te leiden dat Kierkgegaard een ongelooflijk interessante schrijver en denker is. In dit aantrekkelijke boekje wordt dat door Udo Doedens geïllustreerd aan citaten uit de dagboeken van Kierkegaard, enigszins geordend per onderwerp, en per zo onstaan hoofdstukje ingeleid door Udo Doedens. Dat is voldoende om vele lezers te denken te geven. Het zou aanleiding kunnen zijn om verder te zoeken naar de 'wijsheid' van Kierkegaard, en daarvoor is een goede literatuurlijst van vertaalde werken toegevoegd.
Nu is het zo dat je om Kierkegaard goed te begrijpen eigenlijk moet weten dat Kierkegaard nog niets moest hebben van historische bijbelkritiek omdat die zijns inziens afleidde van de kern van het geloven: de sprong in het diepe. En dat de kerken van zijn tijd inderdaad buitengewoon gezapig waren, vol goedkope praatjes voor weldenkende, goed in de watten zittende burgers. En dat Kierkegaard's nadruk op de existentiële kant van het bestaan - wat raar dat de filosofen en wetenschappers en kerkleiders die zo graag vergaten! - grote invloed heeft gehad en geleid heeft tot een hele stroming in de cultuur en vooral de filosofie, het existentialisme. (Een zeer aan te bevelen boek waarin de geschiedenis hiervan helder wordt behandeld aan de hand van het kernbegrip 'authenticiteit' bij de voornaamste filosofen van de stroming van Kierkegaard tot en met Sartre en Camus, wordt elders besproken.)
Je moet uit zijn werken niet, ook niet uit dit boekje, afleiden dat bijbelkritiek onzin is, of dat we van de geschiedenis van het christendom niets meer hoeven te weten dan hij, of dat het christendom de enige stroming is waarin de waarheid te vinden is die hij ervaart. De visie op die zaken in de tijd van Kierkegaard was nu eenmaal heel anders dan nu. Maar je kunt nog veel aan zijn ideeën en opmerkingen ontlenen. Het is leuk om ze te lezen, zeker als je al een bredere kennis hebt. Maar ook zonder die kennis geeft hij genoeg te denken om mee vooruit te kunnen. Het is wellicht een goed idee, als je die brede kennis niet hebt, eerst een van de biografische werken te lezen die achterin genoemd worden. Zo verwerf je op een meestal gemakkelijke wijze voldoende achtergrondkennis, aan de hand van een vaak boeiende persoonlijke ontwikkeling.
Udo Doedens richt zich in zijn boeiende toelichtingen wellicht vooral op de - kennelijk nog steeds vaak gezapige - gelovigen en kerkmensen van tegenwoordig. Maar ook als je geen christelijke gelovige bent, kun je van de problemen en vragen en hun behandeling in dit boekje toch heel wat opsteken. Zelfs misschien de kunst om in het diepe te springen en te ervaren dat diepe waarheid vinden ons altijd opeist.
Soms kun je veel leren van mensen die op het eerste gezicht misschien 'vreemde' denkbeelden analyseren waar je het niet zonder meer of zelfs helemaal niet mee eens bent. Kierkegaard is daar een typisch voorbeeld van.
Een plezier om te lezen.
19 mei 2006
Iamblichos, Aansporing tot de filosofie: Ingeleid, vertaald en geannoteerd door Henri Oosthout,[ met register,] Kampen (Klement) 2006, 218pp.
De hier vertaalde tekst van de filosoof Iamblichos is in vele opzichten intrigerend, wanneer we zien waartoe hij aanspoort en in welke traditie hij staat. Iamblichos wordt gewoonlijk aangeduid als de laatste grote neoplatonicus. Zijn leraar Porphyrius - van wie hij qua 'naam' en invloed waarschijnlijk een concurrent wilde zijn - en diens leraar, de beroemde Plotinos, zijn veel bekender. Het neoplatonisme dat zij aanhingen en praktiseerden, is een filosofie met veel invloed in de latere christelijke middeleeuwen en in de christelijke mystiek. Dat is opmerkelijk want hoewel zij duidelijk belangrijke erfgenamen waren van de Grieks-klassieke filosofische traditie, in het bijzonder Plato, in beperkte mate vermengd met elementen van andere grote filosofenscholen waaronder die van Aristoteles en van de Stoa, hadden zij geen enkele behoefte om zich met het christendom te vereenzelvigen. Dat hadden zij gewoon niet nodig, ze hadden voor het denken en voor het leven genoeg aan hun oude traditie in neoplatoonse vorm. Iamblichos voert die ten tonele als een verdieping, uitbreiding en toepassing van de leringen van Puthagoras (ik volg de begrijpelijke fonetische schrijfwijze van de vertaler en inleider). Dit klopt in grotere mate dan vaak werd aangenomen omdat ook de verdere klassieke filosofenscholen in het algemeen grote waardering hadden voor Puthagoras, stichter van een van de bekendste mysteriescholen van de klassieke Oudheid. (Niet onvermeld mag blijven de recente, helder geschreven Nederlandse historische roman over Porphyrius - ook zijn werk aan aan Plotinos' geschriften en Iamblichos komen er in voor - : Paul Janssen, Het Tolhuis: Het Romeinse Rijk in verval onderneemt nog één poging om het opkomende Christendom tot staan te brengen, Amsterdam (Uitgeverij 521) 2004, 431pp.) De neoplatonici voelden niet veel voor de gnostische mythologische verklaring van de wereld, die huns inziens te weinig ruimte bood voor het verstand, voor rationele begrippen, voor logisch denken, al hadden zij voor een niet onbelangrijk deel hetzelfde mythologische parcours als achtergrond. Zij waren en voelden zich duidelijk concurrenten van de christelijke en heidense mythologen en gnostici. Maar voor hen was het intellect het belangrijkste voertuig voor het bereiken van het doel van het menselijk leven. Want de neoplatonici maakten onderscheid tussen denken en intuïtie, tussen redeneren en schouwen. Maar zij beschouwden de laatste van die twee als de hoogste, zij het dat die niet in tegenstelling tot maar via de weg van de eerste van die twee bereikt moest worden. Uiteindelijk werd deze opvatting een pijler van de christelijke mystiek en van de vroeg-middeleeuwse theologie. Het algemene en het ene te bereiken doel, tevens de grondslag van denken en van zijn, werd daarbij vereenzelvigd met de God van de christenen, iets dat voor deze oorspronkelijk neoplatonici beslist heel vreemd geweest zou zijn. (Interessant om te bedenken dat ook in het christendom aanvankelijk veel weerstand was om de God van de Joden te vereenzelvigen met de hoogste God zoals men die in navolging van de Griekse filosofen en mysteriescholen kende. Daarom voerden de christelijke mysteriescholen van de gnostici een hoogste God in waaronder een tweede God de rol van schepper van de wereld kreeg. Deze laatste werd met de God van de Joden vereenzelvigd.)
In hoeverre Iamblichos en de andere neoplatonici ook invloed hadden in de islamitische filosofie en mystiek durf ik niet precies te zeggen omdat de middeleeuwse Westerse filosofie van de islamitische vooral die van Aristoteles leerde kennen (uit van het Grieks in het Arabisch in het Latijn vertaalde teksten, waarna in het Westen later de oorspronkelijke Griekse weer werden bestudeerd!). Maar Iamblichos leerde in Syrië, en het zou gemakkelijk kunnen in geografisch opzicht.
Intrigerend is deze tekst van Iamblichos nu voor mij vooral omdat zij een prachtige samenvatting vormt van waar het in een van de belangrijkste tradities van het Westerse denken om ging en om gaat. Meestal beperken de geschiedenisboeken daarover zich tot de filosofen Plato en Aristoteles die men als de voornaamste aanduidt. Maar vaak komt er niet veel terecht van het plaatsen van deze in hun oorspronkelijke context. In deze tekst en de buitengewoon verhelderende toelichting erop wordt die context juist heel goed duidelijk. En dat levert erg interessante inzichten op. Want het ging tegelijk om argumenten waarmee het denken en filosoferen hun plaats in de samenleving moesten verduidelijken en bevestigen. In dit boekje kunnen we dan ook een passage vinden waarbij Aristoteles het probleem aansnijdt dat intellectuelen in de maatschappij per definitie hebben. Hij maakt namelijk onderscheid tussen theorieën met praktische waarde en de meer algemene wijsheid. In onze tijd waarin vele deskundigen zo goed weten hoe precies de vork in de steel past op een detailgebied en weinigen het overzicht hebben om algemene dilemma's en problemen goed te verwoorden en oplossingen aan te bieden die fundamenteler zijn, is dit een relevante vraagstelling. De 'wetenschappers' uit die oude tijden waren trouwens vaak dezelfde als de denkers. Terwijl bij ons de nieuwe vakgebieden als paddestoelen de grond uit rijzen als er maar iemand brood in ziet. Brood dat vaak alleen op luchtkastelen gebaseerd is behalve dan voor degenen die met het verkopen van deze verhalen veel geld verdienen. Er was dus al heel vroeg een belangrijke traditie in onze cultuur die de eenheid van de verschijnselen bestudeerde en probeerde daar grondslagen uit af te leiden voor ons handelen en voor de samenleving.
Belangrijk is deze traditie ook omdat er veel elementen in voorkomen niet alleen uit de hoofdstromen van de Westerse filosofie (of zelfs uit de Westerse mystiek, zoals genoemd) maar ook uit een veel minder bekende traditie die van de esoterische stromingen, ook wel geestesscholen of mysteriescholen genoemd. Tegenwoordig wordt weer erg duidelijk dat die ook een grote invloed op het oudste christendom gehad hebben (en het als zijn concurrenten uiteindelijk van het christendom verloren in de strijd om aanhang onder grote groepen in de bevolking, onder intellectuelen en in de politiek). Maar hier gaat het om de samenvatting van die belangrijke traditie met veel van die elementen uit de tijd dat het christendom staatsgodsdienst aan het worden was. En het blijkt hier dat deze traditie - die zichzelf ook als school voor ingewijden zag, dus als een esoterische traditie! - een belangrijk punt van vergelijking vormt voor wat er in latere tijden en zeker ook in onze tijd aan esoterische tradities binnen het Westen heeft bestaan, zij het dat deze tekst van Iamblichos de oude termen en begrippen gebruikt op een manier die nog niet door de middeleeuwse scholastiek of het moderne rationalisme of de moderne taalfilosofie is beïnvloed. En zij het ook dat voor deze traditie de nadruk ligt op het denken en het schouwen en niet op gevoel en mythologie. Maar wel op intuïtie en mythen inzoverre die een samenhangend beeld opleveren waarmee we de doeleinden van het menselijk leven beter kunnen zien en er beter naar kunnen handelen. Zaken die in elke esoterische beweging - en eigenlijk ook in de latere Westerse religie en wijsbegeerte in hun vele vormen - belangrijk zijn (het minst wellicht waar wetenschappelijke specialisatie of andere eenzijdigheid de nadruk op grote lijnen heeft doen vervagen) of zouden moeten en kunnen zijn. Want altijd liggen er vragen naar evenwicht, naar rechtvaardigheid, naar wijsheid die boven het zuiver verstandelijke uitgaat en dat zou moeten omvatten en aansturen. Dat deze betrekkelijk onbekende tekst niet meer functioneert in het denken van tegenwoordig, geeft wellicht aan dat het tijd wordt om weer opnieuw aandacht te besteden aan die vragen, maar wellicht ook dat geen tekst voor alle tijden alle antwoorden kan leveren. Maar zij kan wellicht helpen onze vragen beter te stellen, onze theorieën beter te doordenken en uiteindelijk betere houdingen te vinden om aan te nemen, en denkbeelden te ontwikkelen over wie wij zijn, wat wij kunnen weten en hoe wij moeten handelen.
De tekst is uiteraard om nog veel meer redenen interessant. Zij kan helpen het beroemde werk van Ploteinos, De Enneaden (zie mijn bespreking van enkele inleidingen in en de Nederlandse vertaling van dit werk), en andere geschriften uit de oudheid beter te begrijpen. En voor studenten van de klassieke filosofie en vakspecialisten op dat en op verwante gebieden is dit natuurlijk ook een buitengewoon interessante uitgave, alleen al door de zeer toepasselijke commentaren die buitengewoon veel inzicht en doorzichten bieden. Het is een groot genoegen de vele noten te lezen waarin aandacht besteed wordt aan taal- en vertaalaspecten zoals variante woordbetekenissen en stijlvormen met hun consequenties, evenals aan de bronnen van woorden en hun betekenis.
Ik heb de intuïtie dat dit geschrift een typisch voorbeeld is van de problemen waarmee de mensheid worstelde toen zij van matriarchale culturen overstapte op patriarchale. Waarmee ik gemakshalve aanduidt dat in plaats van een orde die gebaseerd was op de periodiciteit van de seizoenen, van de vruchtbaarheid van het land en van de vrouw en van de maan (en waarin de mannen in het algemeen een daaraan gerelateerde functie hadden), een orde ontstond die zich baseerde op geschreven teksten, op logisch denken en recht (en waarin vrouwen meer en meer ondergeschikt raakten aan de hiërarchie met mannen aan de top, die hierdoor in het leven werd geroepen). Die verandering bracht het probleem mee hoe dit waardevolle sturende intellect en de verdere zich nu van de natuur onderscheidende cultuur zich nog verhield tot de 'oorspronkelijk natuurlijke' verhoudingen. Een probleem dat nog steeds speelt, zelfs heel actueel. Namelijk in het waarderen van de verhouding tussen technische macht en ingrijpen in de natuur. En in het waarderen van spontaneïteit en intuïtie ten opzichte van rationaliteit en wetenschap. En bij dat alles in de manier waarop we erover spreken. Want met grote woorden als wetenschap, religie, politiek, staat, kerk enzovoort komen we er misschien niet meer uit als die alleen verwarring scheppen of voortzetten in die verhoudingen. Deze tekst gaat over inzicht en handelen van mensen, en stelt aan de orde hoe die het beste kunnen groeien. Wellicht is het belangrijk om er goed gebruik van te maken, al was het alleen al door onze eigen wijzen van denken en spreken er naast te leggen. En aan zelfkritiek te doen. Al is ook dit geschrift geen lijstje van actuele toepasbare voorschriften. De zaken die in onze tijd spelen verdienen het daarbij onze uiteindelijke focus te zijn. Verhoudingen met andere culturen spelen daarin een rol. Laten we daarbij niet vergeten dat de auteur een Syriër was die na zijn leertijd in het Westen zelf een of meer scholen stichtte en onderwijs gaf in zijn geboorteland waarnaar hij teruggekeerd was.
De vertaalde tekst van Iamblichos' geschrift Aansporing tot de filosofie met uitvoerige annotaties in noten onderaan de bladzijde wordt voorafgegaan door een inleiding. Hierin worden naast de belangrijke gegevens over de auteur en een eerste indruk van het vertaalde werk op heldere wijze de historische begrippen uitgelegd die de achtergrond van het werk vormen en in de vertaalde tekst en de annotaties terug zullen komen. Het hele boek - inleiding met literatuurverwijzingen, vertaling met annotaties, register - maakt een buitengewoon goed georganiseerde indruk. De vertaler / inleider spreekt vanuit een groot overzicht en vanuit grote detailkennis, die prettig wordt gepresenteerd. Ik ben geen vakspecialist maar de wijze van werken geeft mij veel vertrouwen, daaronder ook de weergave van de namen die rekening houdt met de herkomst uit het oorspronkelijke Grieks. Er is naar originaliteit gestreefd. De vakwetenschappelijke literatuur wordt geciteerd zonder commentaar, wat betekent dat de vertaler / inleider liever verschillende meningen van andere deskundigen citeert dan zijn eigen voorkeuren aan te geven. Dat is wellicht jammer, maar het biedt ook alle lezers de kans zelf verder te studeren in de aangegeven bronnen. In hoever er selectie van feiten heeft plaatsgevonden, kan ik niet zelf nagaan. Jammer is misschien dat weinig aandacht wordt besteed aan enkele relevante grote maatschappelijke ontwikkelingen in de hele periode die aan de orde komt. De aangeprezen idealen waren in die periode immers nieuw en passen binnen de opkomst van een patriarchale cultuur, als ik het goed zie. In ieder geval is altijd interessant hoezeer filosofie of opvattingen in het algemeen verwant zijn met de maatschappelijke omstandigheden waarin zij opkwamen of functioneerden of veranderden of verdwenen, kortom met de concrete levens en idealen van mensen.
19 mei 2006
Tommy Wieringa, Joe Speedboat: Roman, Amsterdam (De Bezige Bij) 2006-15e druk (2005-1e), 316pp.
Gezien vanuit de hoofdpersoon, een jongen die door een ongeluk met een landbouwmachine gehandicapt raakt en altijd bezig blijft zijn handicap te overwinnen, wordt het verhaal verteld van een aantal dorpsjongens die volwassen worden. Tegenslagen en overwinningen, techniek en liefde, stad en dorp, eerste en derde wereld, vrouwen en mannen, zwakzinnigheid en intelligentie, natuur en cultuur, het zijn maar enkele van de thema's. Een plezier om te lezen. Maar het meest vond ik de toon treffen. Een beetje schrijnend, zintuiglijk. Zoals bij de Japanse Nobelprijswinnaar Kenzaburo Oë. En tegelijk soms nogal intellectueel, wanneer er nogal veel bij gehaald wordt om de lezer te vermaken of te prikkelen. Maar de kracht van het verhaal, de belevenissen en ervaringen, wegen daar ruimschoots tegenop. Met de hoofdpersonen in wie we onszelf in allerlei opzichten goed kunnen identificeren, maken we zelf een ingrijpende en spannende ontwikkeling door. Die een zekere weemoed achterlaat als we de laatste bladzijde omgeslagen hebben. Het is een boek dat midden in onze tijd lijkt te staan met haar onoverbrugbare nabijheid tussen wat zich onder onze neus afspeelt en wat elders in het land en in de wereld. Waar wordt de generatie van de auteur - nu nog vooral dertigers, neem ik aan - oud voor?
19 mei 2006
Wim Jungmann, Wat is het met Loes?: Dagboek van een voorbij leven, met bijdragen van Jan Carmiggelt en Bart Jungmann, Zutphen (Plataan) z.j. (=2005), 117pp.
Dit boekje is intrigerend vanwege het woord 'voorbij' in de titel. De inhoud bestaat voornamelijk uit twee onderdelen. Het eerste wordt gevormd door de dagboeknotities van Wim Jungmann, bekend voormalig journalist, in de laatste maanden van het leven van zijn vrouw Loes en naar zal blijken ook dat van hem. Waaruit een doorbrekend besef naar voren komt, dat het leven nu echt voorbij is. Jarenlang - hun leeftijden waren halverwege de tachtig - hebben ze de lichamelijke en geestelijke achteruitgang weten te beheersen, en dat lijkt nu ineens in toenemende mate weg te vallen. Het loopt bijna sneller af dan met de geest bij valt te houden, een bijzondere ervaring. De ervaringen zijn erg herkenbaar en spreken daarom de lezer direct aan. Hun kinderen voegden enkele pagina's toe over de laatste weken van Wim Jungmann zelf.
Het tweede onderdeel is een terugblik van een van de kinderen op het leven van Wim en Loes, die een bijzonder gezin vormden met van beide kanten meegekomen kinderen en eigen kinderen. In een context van strijd om het bestaan en ontwikkelingen van de maatschappij en van hun karakter. Een liefdevol overzicht en eerbetoon dat ook een boeiend tijdsbeeld oplevert.
Een boekje dat in zijn onopgesmuktheid en indringendheid te denken geeft. Waardevol, vind ik, want menselijk. En in zijn uniekheid opvallend universeel.
19 mei 2006
URL: http://www.bk-books.eu/lezen14.html
Version 5 = latest revision of 19 May 2006 (Version 1: 28 October 2004)
© 2004-2006 Boudewijn Koole; copying admitted