De Koran: Uit het Arabisch vertaald door Prof. Dr. J.H. Kramers, bewerkt door Drs. Asad Jaber en Dr. Johannes J.G. Jansen, met inleiding, noten en register, met CD die de hele inhoud van dit boek doorzoekbaar omvat, Amsterdam / Antwerpen (De Arbeiderspers) 2003-18e druk, 634pp.
Uiteraard een waardevolle inleiding. De vertaling staat bekend als nogal letterlijk maar tegelijk nog enigszins poëtisch, en is bijgewerkt naar de meest recente wetenschap. De tekst is niet meer doorlopend gepresenteerd maar zoals in gedichten: met vrije regelval. De noten van de bewerkers zijn vooral voor niet-moslims bedoeld, en erg handig. Gebruik van de CD vereist installatie van de Acrobat Reader software (gratis bijgeleverd). Het is altijd waardevol meerdere vertalingen te vergelijken om - zover mogelijk - zicht te krijgen op wat er oorspronkelijk bedoeld is.
De koran: een weergave van de betekenis van de Arabische tekst in het Nederlands door Fred Leemhuis,[ met parallelle Arabische en Nederlandse tekst,] met nawoord en verantwoording, en register van namen en onderwerpen, Houten (Fibula / Unieboek) 2005-12e druk, 439pp.
Deze vertaling is bedoeld als betrouwbare standaardvertaling ook voor gebruik door moslims. Zoals de ondertitel al aangeeft is zij slechts “een” benadering van de betekenis van de Arabische tekst, en wel passend bij de meerderheidsopvatting onder moslims. Zij is in doorlopend Nederlands weergegeven, dat goed leest en herkenbaar en begrijpelijk is. Het is altijd waardevol meerdere vertalingen te vergelijken om - zover mogelijk - zicht te krijgen op wat er oorspronkelijk bedoeld is.
Der Koran: übersetzt, kommentiert und eingeleitet von Rudi Paret, CD naar een eerdere schriftelijke uitgave,[ met uitvoerige zoekfunctie,] Berlin (Directmedia) 2005; = Digitale Bibliothek 46
Ik kan zelf geen oordeel hebben over de - vooral taalkundig zeer goed bekend staande - kwaliteit van deze vertaling en dit commentaar maar beide voegen ongetwijfeld veel toe aan kennis voor diegenen die geen toegang hebben tot Arabische bronnen. Het is altijd waardevol meerdere vertalingen te vergelijken om - zover mogelijk - zicht te krijgen op wat er oorspronkelijk bedoeld is.
Om de CD te kunnen gebruiken is het installeren van de bijbehorende software nodig (gratis bij aankoop van de CD).
Jacques Waardenburg (redactie), Islam: Norm, ideaal en werkelijkheid: (met medewerking van [een tiental auteurs]): Tweede, herziene druk, met lijst van kaarten en afbeeldingen, woorden vooraf bij beide drukken, inleiding, aanwijzing voor de uitspraak en weergave van Arabische, Perzische en Turkse woorden, (diverse) appendices (waaronder een apart bijgevoegde chronologische vergelijkingstabel Europa - Hartlanden Islam - Oostelijke gebieden), (zeer uitgebreide) bibliografie, (dito) register, lijst van koranplaatsen, (informatie over) de auteurs, Baarn (Het Wereldvenster) 1987-2e (1984-1e), 579pp.
Indertijd gepresenteerd als beknopt handboek voor de islam voor studenten in de inhoudsopgave genoemde talen en van islamstudies, en voor studenten van vele andere studierichtingen die al dan niet zijdelings met de islam te maken hebben, van sociale wetenschappen en religiestudies tot historische studies. Het is dan ook zeer informatief en uitgebreid over vele aspecten, en tegelijk zeer leesbaar. Uitgegeven als handzame paperback met kleine letter, maar nog steeds met kostbare, zorgvuldig verzamelde informatie. Waaronder een zeer goede bibliografie voor de literatuur tot omstreeks 1985.
Garth Fowden, Qusayr Amra: Art and the Umayyad Elite in Late Antique Syria, met veel illustraties, Berkeley / Los Angeles / London (Univ. Of Calif. Press) 2004, 390pp.
Dit boek behandelt de muurschilderingen in het bad van het jachthuis van een van de vooraanstaande Umayyaden, de islamitische dynastie. Zij werden waarschijnlijk geschilderd omstreeks 730-740! Meestal werd het zo voorgesteld dat de islamitische veroveraars van Syrië (het rijk dat toen behalve het huidige land met die naam ook Jordanië, Palestina en Libanon omvatte) de daar aanwezige antieke beschaving onderdrukten en het eind ervan inluidden. Uit dit boek blijkt zonneklaar - al is het maar een van de voorbeelden die nog nader onderzoek verdienen -dat dit allerminst het geval is geweest. In deze muurschilderingen wordt uitgebreid van klassieke voorstellingen, van christelijke en andere, gebruik gemaakt naast en in combinatie met die welke passen bij de nieuw ontstane islam van de Umayyaden. Dit is een geleerd werk, in zekere zin specialistisch. Maar het is een bewijs is voor het belang van de toenmalige Syrische cultuur die eeuwenlang een grote bloei heeft vertoond, zoals onder meer blijkt uit de nu opnieuw bestudeerde christelijke Thomastradities waartoe het Evangelie van Thomas behoort. En daarom het vermelden meer dan waard.
Net als de enorme invloed en verbreiding van het de christelijke kerk van Mani die vanaf de derde tot de negende eeuw een belangrijke religie was van het oostelijke Middellandse-Zeegebied tot in China toe.
Beide zijn het voedingsbodems geweest niet alleen voor het ontstaan maar ook voor de verbreiding van de islam die deze gebieden in een vloek en een zucht kon overnemen. En die daarbij van de aanwezige cultuur een goed gebruik maakte, wat de eerste grote bloei van de islam tot gevolg had. Hoe dat in zijn werk heeft kunnen gaan verdient nog veel onderzoek (zie boven de citaten van Gerard Bowering). Uit dit boek wordt al duidelijk dat er schakels genoeg zijn geweest die de antieke cultuur en de daarin opbloeiende religie van het christendom (in zijn oostelijke vormen), naast de daar nog overal aanwezige kernen van joodse religie en cultuur, met de latere islam verbinden. Juist omdat er later grote spanningen zijn geweest tussen het Byzantijnse christelijke rijk van het oostelijke Middellandse-Zeegebied en achtereenvolgende Islamrijken is dit een uiterst interessant gegeven. Niet alleen wordt zo een onbekende tak van de Westerse cultuur weer opnieuw in beeld gebracht, ook de verwantschap met of ten minste de rol ervan in de eerste eeuwen van de islam. De overeenkomsten en verschillen verdienen opnieuw in kaart gebracht te worden.
Annemarie Schimmel, Meine Seele ist eine Frau: Das Weibliche im Islam, met uitvoerige literatuurlijst en registers, München (Kösel) 1995, 208pp.
Een studie van de erkend uitermate deskundige islamkenner, zelf vrouw en zich zeer bewust dat de bescheiden positie van de vrouw in de islam erg lijkt op die in het christendom. Zij laat in dit werk goed zien hoe invloedrijk sommige vrouwen in de islam geweest zijn. Maar ook hoe negatief het spreken over vrouwen een emancipatie niet bevorderde. Wel werd in de islam, althans in het soefisme, erkend dat ook vrouwen het niveau van mannen konden bereiken in geestelijk opzicht. Een interessante en leesbare studie, waarvan de auteur in haar inleiding laat zien dat ze die graag uitgebreider had gezien. Maar elk goed begin is er één, zullen we maar zeggen.
Ongetwijfeld is - behalve als onderdeel van inleidingen en boeken over meer algemene onderwerpen - op internet een overvloed aan verdere literatuur te vinden, ook in het Engels, over de vele historische en actuele aspecten van de vrouw en haar positie in de islam.
Roemi: Daglicht: een dagboek van spirituele leiding: Bloemlezing uit de Masnavî van Djelal-oed-din Roemi naar de Engelse bewerking van Camille and Kabir Helminski en in het Nederlands vertaald door Sipko A. den Boer en Aleid C. Swierenga,[ met voorwoord, inleiding, noten en register,] Den Haag (Synthese) 2003 (Utrecht (Servire / Kosmos-Z&K) 2000-1e druk), 221pp. Roemi: Juwelen: Een dagboek met 365 fragmenten van wijsheid: Bloemlezing uit de Masnavî van Djelal-oed-din Roemi: Naar de Engelse bewerking van Camille and Kabir Helminski in het Nederlands vertaald door Sipko A. den Boer en Aleid C. Swierenga,[met voorwoord, inleiding, noot van de vertalers, noten en register,] Den Haag (Synthese) 2006-2e herziene druk(Utrecht (Servire / Kosmos-Z&K) 2001-1e druk), 224pp.
Roemi, Liefde is de weg: Kwatrijnen van Djela-oed-Din Roemi, Vertaling uit het Perzisch door Sipko A. den Boer, met redactionele medewerking van Aleid C. Swierenga, geïllustreerd met kalligrafieën van Fraisoon W. Hosainy, Den Haag (Synthese)2007 (2002-1e druk bij andere uitgeverij), 128pp.
[Sjams, ] Waar twee oceanen samenkomen: De inspiratie van Sjams en Roemi: Bloemlezing uit de Maqalat-e Sjams [De woorden van Sjams], Vertaling uit het Perzisch door Sipko A. den Boer, met medewerking van Aleid C. Swierenga en Fraisoon W. Hosainy, Den Haag(Synthese)2007, 255pp.
Djalalu'ddin Rumi, Fragmenten uit de Mashnawi: Naar het Perzisch vertaald en toegelicht door Prof. Dr. R. van Brakell Buys, met zeer uitgebreide inleiding en commentaar in noten aan het eind, Den Haag (East-West) z.j. [“gewijzigde herdruk van de uitgave van 1952 door de Arbeiderspers te Amsterdam”, p. 4], 245pp.
Rumi, Het is wat het is, met inleiding en aan het eind een verslag van de ceremonie van de draaiende derwisjen met foto's, vertaling naar het Engels en Frans van Robert Hartzema, Amsterdam (Karnak) 1978? (=jaartal voorwoord), 157pp.
Van de - zeer aanbevolen - waardevolle nieuwe vertaling van teksten van Roemi (of Rumi) in de eerste twee hier genoemde boeken zie de uitgebreide bespreking, en van de volgende twee een aansluitende bespreking. Wat een voorrecht om deze nieuwe vertaling van teksten van Roemi te lezen en hun verkrijgbaarheid aan te kondigen! Zoveel wijsheid en troost, ingrijpende spirituele lessen, lafenis voor de ziel en uitnodiging tot het soms uiterst pijnlijke opgeven van zelf en ik - je kunt er in zwelgen maar ook mondjesmaat van genieten want hier is iemand aan het woord met een ongelofelijke zeggingskracht. Maar de lessen zijn niet alleen daarop gericht. Uiteindelijk gaat het om de praktijk, om het doen en niet minder het (los-)laten. Om het geleefde leven zelf - vanuit de steeds opnieuw en op nog meer manieren ontdekte waarheid, de Ene, de Liefde. De Geliefde die zo hard naar jou op zoek was en is. Zie de uitgebreide bespreking elders en een aansluitende bespreking!
De laatste twee boeken zijn iets oudere uitgaven (Fragmenten is overigens nog verkrijgbaar) met een eveneens gedeeltelijke vertaling van belangrijke teksten van Rumi. Als Rumi is hij vooral in het Westen bekend, in Turkije als Mevlana, de uit Afghanistan afkomstige (dat toen onder Perzië viel) en naar Turkije verhuisde grote spirituele leider en dichter.
De 'Mashnavi' is een verzameling poëtische 'verhalen, uitspraken en gezegden', het laatste hier genoemde boek is een vertaling van toespraken en gesprekken uit de 'Fihi ma Fihi' (hier vertaald met: 'Het is wat het is').
Op internet is veel actuele informatie over Rumi ofwel Mevlana te vinden, over de uitgave en vertalingen van zijn teksten enzovoort. Meest in het Engels.
Evenals in het Duits voor wie die taal redelijk meester is.
Henri Corbin, Swedenborg and Esoteric Islam,[ vertaling van twee hoofdstukken uit een boek van de auteur uit 1984,] met voorwoord van de vertaler en register, West Chester (Swedenborg Foundation) 1999-2e (1995-1e druk), 160pp.
Corbin is een beroemde kenner van de Perzische en islamitische mystiek en spiritualiteit, die veel geschriften uitgaf in het Westen maar ook in het Perzisch, en tevens zijn leven lang zich verdiept heeft in de Zweedse mysticus Swedenborg. Het resultaat van zijn vergelijkend onderzoek is te vinden in deze twee artikelen. Corbin had een eigen systeem om zijn studieonderwerpen te interpreteren maar daarin zijn veel elementen van grote waarde te ontdekken die voor iedere geïnteresseerde in spiritualiteit, zeker in de islamitische, van belang zijn.
Dit hoofdstuk 10 is volgens mij belangrijk omdat het verheldert met welke ogen de gemiddelde moslim naar de samenleving kijkt. Iets wat nogal belangrijk is om te weten in onze samenleving waarin moslims een duidelijke en groter wordende plaats innemen. Bovendien is die visie erg interessant. Ook om eigen en andere visies er naast te zetten.
Voor diegenen die wat dieper willen ingaan op de islam, kan ik de hele website van deze auteur aanbevelen, al behandelt hij de islam vooral van binnen uit. Hij gaat namelijk uit van een welomschreven definitie van godsdiensten die niet het politieke aspect als uitgangspunt heeft maar bestaat uit een aantal aspecten, dat aan iedere godsdienst te onderscheiden is. Die aspecten van de islam behandelt hij vervolgens op een mijns inziens erg kundige en verhelderende wijze. Wat ook erg prettig is, zijn de citaten waarmee hij zijn stof doorspekt, en de uitvoerige toelichting in noten die hij aan ieder hoofdstuk toevoegt. De website wordt niet gepresenteerd als definitief afgerond maar wie een afdruk maakt van deze website heeft nu al een prachtig overzicht in handen om de islam (als godsdienst) van binnen uit te leren kennen, en tegelijk een waardevol overzicht van literatuur die hierover momenteel beschikbaar is. De site biedt een uitgebreide en interessante literatuurlijst.
Een sterk punt van de site is bovendien de historische aanpak. Met speciale aandacht voor pre-islamitisch Arabië, de verhouding tussen de Islam en (post)tribalisme, het idee van de Jihad, voor het islamitische recht enzovoort. Gedetailleerd en boeiend.
Wie zelf goede of volledige informatie wil presenteren, kan aan de informatie op deze site veel hebben. Hoe je de informatie vervolgens gebruikt, vereist zelfwerkzaamheid van de lezer, inclusief de nodige zelfkritiek en de bereidheid om het gebruik van de kennis te beoordelen in de (onder andere politieke) context die je voor ogen hebt.
Anders gezegd: wetenschap van de godsdienst dient zich bewust te zijn van het primaat van de de - of een bepaalde - politiek boven de godsdienst, zoals Spinoza goed zag. Hoe dat primaat er in een concreet geval uit ziet, is altijd handig om goed te beseffen, of dat nu uitgesproken is dan wel verondersteld.
Zie ook: Olivier Roy, De islam en de scheiding van kerk en staat, Vertaald uit het Frans door Hanneke Los,[ met noten achterin,] Amsterdam (Van Gennep) 2006, 128pp. (de link verwijst naar mijn bespreking: het is een zeer informatief boek over de actuele situatie, waarin zowel de complexiteit als de verschillende mogelijke benaderingen helder naar voren komen. Mijns inziens onmisbaar voor wie veel met de actuele positie van de islam in West-Europa te maken heeft.)
Harm Botje is oud-correspondent voor NRC-Handelsblad in Cairo. (Volkskrant van 26-02-2005)
Naschrift BK: Er zijn zoals bekend binnen de islam ook diverse stromingen of pogingen van individuen om meer vrijheid van denken in te voeren, juist in zake gedrag. Zoals de verhouding van godsdienst en politiek, zie reeds boven. Of de positie en de rechten van vrouwen en het gedrag van de geslachten ten opzichte van elkaar. Over de mogelijke secularisering van de (tot nu toe islamitische) staat en dito nieuwe platforms in de islam als godsdienst om over de aanpassing van regels aan de veranderende tijden te denken. In de tijd van het ontstaan van de islam was er nog geen sharia en nog geen opzettelijk samenvallen van politieke en religieuze leiding, droegen vrouwen niet verplicht een bedekking van hun gelaat of een hoofddoek enzovoort. Veel regels zijn toevallig historisch ontstaan omdat zij goed leken uitdrukking te geven aan Gods bedoeling maar achteraf worden regels en teksten vaak anders uitgelegd: te weten naar wat de heersende partijen van een bepaald moment goed uitkomt, en dat wordt dan voorgeschreven. Zo is het aantoonbaar gegaan in de geschiedenis van alle godsdiensten, en de islam vormt hierop geen uitzondering.
Dat vraagt wel om de mogelijkheid voor islamitische kinderen van goed onderwijs enzovoort. Want - hoewel ik overtuigd ben van de goede wil van velen, ook van moslims - de barrières voor veranderingen in dit goede opzicht zijn hoog. Ik vraag hier op deze webpagina aandacht voor. In de praktijk blijkt vaak genoeg hoe intelligent islamitische leiders manoeuvreren in de internationale politiek. Er is dus best veel mogelijk voor sommige moslims (in bevoorrechte posities), bovendien kennelijk 'binnen de regels van de islam'. Ik twijfel dan ook evenmin aan de intelligentie van mijn / onze minder bevoorrechte islamitische medelandgenoten en mede-wereldburgers. Ik sta op het standpunt dat we alles moeten doen om hen te ondersteunen. Zodat zij wegen vinden om niet alleen individueel maar ook collectief, als islamieten, met anderen (binnen en buiten de islam) vorm geven aan de islam en aan de wereld, door zich via scholing en het uitoefenen van sociale functies te ontwikkelen en - nog meer dan op dit moment - een persoonlijke nuttige bijdrage te leveren aan onze (wereld-)maatschappij, namelijk als wereld-burgers. Ik pleit niet voor het steunen van onderwijs in moedertalen per se; alleen zo ver het de integratie bevordert, en het gebruik van de hoofdtaal of -talen. Laten we taalverwerving steunen en omgekeerd vragen aan onze islamitische medeburgers of zij zich ook in onze taal of talen willen uitdrukken als zij met ons communiceren. Dat kan alleen als er een grote wederzijdse inspanning in kennisname van elkaars geschiedenis plaatsvindt. Een proces waarvan vele geslaagde voorbeelden uit de geschiedenis te vinden zijn, niet in de laatste plaats die van Joden en christenen en islamieten die Grieks en Latijn leerden (wij kennen onze Grieken nota bene doordat de Arabieren ze in hun taal bewaarden en in de Middeleeeuwen aan ons doorgaven).
Hoe zal dat zijn in deze fase van de wereldgeschiedenis nu Engels, Chinees en Spaans de grotere wereldtalen zijn, en we ook de klassieke culturen van India en China ontmoeten? Ook al staat voor mij het bevorderen van sociale en economische gelijkwaardigheid voorop, dit culturele probleem mogen we niet veronachtzamen. In ieder geval heeft het mijns inziens geen zin, want werkt precies de verkeerde kant op, als we onze eigen 'heilige taal' - Hebreeuws, Grieks of Arabisch; Pali, Sanskriet, Chinees, Koreaans of Japans, Duits, Russisch of Engels enzovoort; zelfs voor sommige Nederlanders de taal van slechts één vertaling, te weten de Statenvertaling van de bijbel - tot de enig bruikbare verklaren en alle anderen dwingen zich daaraan aan te passen. Communicatie is moeilijk maar niet onmogelijk blijkt iedere keer weer, met vaak onverwachte successen tot gevolg. Eigenlijk zijn vrijwel alle heilige geschriften daar voorbeelden van - want zonder een veelheid aan nu aanwijsbare bronnen zouden ze nooit die samenstelling gekregen en die kracht ontwikkeld hebben die wij nu aantreffen. Maar dat is wellicht en waarschijnlijk en hopelijk niet het laatste woord …
10 augustus 2006